Auteur: Eduard Groen

Yew noemen de Britten deze boom, waarvan de wetenschappelijke naam Taxus baccata is. Eibe zeggen de Duitsers en een oud-Nederlandse naam voor de taxus is ijf. De tegenwoordige Nederlandse benaming van deze boom is naast taxus ook wel venijnboom. Dat een boomsoort dergelijke korte benamingen kent in genoemde landen zegt ook wel iets over de oorspronkelijkheid aldaar van deze boom. De Taxus baccata hoort dan ook van nature – al sinds de periode voor de laatste ijstijden, het Plioceen – in Noord-West-Europa thuis.

Net zoals de groenblijvende loofboom hulst is de groenblijvende naaldboom taxus als boomsoort een langzame groeier. Van een mooie taxusboom in mijn buurt heb ik de stamomvang opgemeten om op basis daarvan de ouderdom te kunnen inschatten. Het betreft een solitaire taxus in het Van der Werfpark met een stamomtrek van 200 centimeter, dus een diameter van 64 centimeter, opgemeten op 1,3 meter hoogte, op datum 2 januari 2022.

Om de ouderdom van deze taxusboom in te kunnen schatten maak ik weer gebruik van de website http://bomenwerk.com/bomenonderzoek/boomleeftijdsbepaling.html en vul in: venijnboom, vrijstaand, gewone boom, omvang 200 cm, plantschatting op 25 jaar nauwkeurig. Als leeftijd wordt 139 jaar gegeven.

Die ouderdom van 139 jaar zou goed kunnen kloppen met de ouderdom van het park, aangelegd in in 1886, 136 jaar geleden. Wel heb ik behoefte om een andere bron te raadplegen opdat ik deze ouderdom kan verifiëren. Op de website https://www.ancient-yew.org staat een interessante studie van Toby Hindson (copyright 2000, reviseer 2007) over de groeisnelheid van taxus-bomen. Onderstaande tabel komt uit deze studie.

In deze tabel is te lezen dat de 9 taxus-bomen uit de studie van Hindson met een stamomtrek van gemiddeld 186 centimeter een ouderdom hebben van 140-169 jaar. Dan zou de taxus-boom in het Van der Werfpark eerder nog ouder zijn dan 139 jaar dan jonger.

In het Van der Werfpark heb ik – samen met bioloog Hans van Daalen – eind vorig jaar van 31 taxusbomen de hoogte en de stamomvang opgemeten. Die meetgegevens heb ik vervolgens in OpenStreetMap gezet. Erik Zachte en Staan van Agtmaal hebben die gegevens vervolgens ingeladen in de OpenBomenKaart: https://openbomenkaart.org (klik in die website op de foto van het Van der Werfpark om in de kaart te komen).

De taxus is de meest voorkomende boomsoort in het Van der Werfpark. Een achttal meerstammige exemplaren van die boomsoort staan prominent in een halve cirkel dicht tegen het standbeeld van burgemeester Van der Werf aangeplant. De andere staan verspreid in het park. De taxus-boom die hoofdfiguur is van dit schrijven is in de kaart aangegeven bij de T van Taxus 4009307. Dat is het boomidentificatienummer zoals opgenomen in het bomenbeheerbestand van de gemeente leiden. Als aanplantjaar staat daar vermeld 1952. Dat kan niet kloppen. Er zal vast een andere reden zijn waarom dat jaar als aanplantjaar is ingevoerd. Datzelfde jaar is ook ingevoerd bij enkele andere wat grotere taxussen in het park.

Deze taxus heeft alleen mannelijke bloeiwijzen. In het park staan ook vrouwelijk taxussen. Daaraan zijn wel de rode vruchten te genieten. Visueel genieten dan, want bijna alles aan de taxus is giftig, uitgezonden het rode vruchtvlees (schijnbessen). De pitten zijn dan weer wel bijzonder giftig. Het woord toxisch is afgeleid van Taxus. Het woord venijn betekent ook vergif. Uit voorzichtigheid is het dus niet echt aan te raden van het rode vruchtvlees te proeven. Bioloog Rinny Kooi schrijft in haar boek Bomen in de buurt, dat men door het eten van bes inclusief pit een hartstilstand kan krijgen.

Dat de beschreven taxus circa 140 jaar oud is hoop ik met bovenstaande te hebben aangetoond.

Leiden.02.01.2022.Eduard Groen

Naschrift:

Arbor vitae

Het verhaal over de Taxus baccata in het Van der Werfpark is in een nader bewerkte versie geplaatst in Arbor vitae, het bulletin van de Nederlandse Dendrologische Vereniging en de Koninklijke Vereniging voor Boskoopse Culturen, jaargang 32, nummer 4, blz. 20-22.

Tegen de westelijke gevel van de Pieterskerk in Leiden groeit een acht meter hoge hulst-boom. Hulst is de enige groenblijvende loofboomsoort in onze contreien. Ik vind deze boom goed passen in de versteende binnenstad; vooral in de winter. Deze Pieterskerk-hulst-boom heeft een omtrek van 87 centimeter, dus een diameter van 28 centimeter. Hulst staat bekend als een langzame groeier, waardoor deze boom ouder dan een halve eeuw kan zijn. Afgemeten tegen de achttien ‘halve eeuwen’ ouderdom van de Pieterskerk (gesticht in 1121) is dat een bescheiden leeftijd uiteraard, maar als je bij het toemeten van een leeftijd al een beetje in termen van eeuwen mag rekenen is de ouderdom van deze boom in mijn ogen al respectabel.

Een handige website om de ouderdom van bomen in te schatten is http://bomenwerk.com/boomonderzoek/boomleeftijdbepaling.htm

Nadat ik gegevens van deze hulst-boom heb ingevoerd komt daar een leeftijd uit van 53 jaar. De zogenoemde groeifactor van hulst is 1,9 cm. De boom groeit per jaar 1/1,9 cm, dat wil zeggen iets meer dan een halve centimeter (0,53 cm) in dikte qua diameter per jaar. Het kiemjaar zou dan 1969 zijn, waardoor ik inschat dat deze boom in de jaren zeventig hier is aangeplant. Over 91 dagen – een kwartaal verderop in de tijd – hoop ik op deze website te schrijven over de toestand van deze hulst-boom in het voorjaar. Mogelijk heb ik dan achterhaald in welk jaar precies deze boom is aangeplant.

De wetenschappelijke naam, Ilex aquifolium, zegt dat deze boomsoort scherpe bladeren heeft met naaldvormige uitsteeksels (uit het Latijn: acus, naald; folium, blad). Heel vaak echter ontbreken die scherpe bladeren bij door kwekers veredelde varianten van hulst. Ik vermoed iets dergelijks voor deze hulst-boom naast de Pieterskerk. In de veertiende druk van het standaardwerk ‘Dendrologie van de lage landen‘ vond ik evenwel geen beschrijving van een cultivar die van toepassing zou kunnen zijn op deze specifieke boom. In de van nature voorkomende hulst-bomen zitten de bladeren met de scherpe randen overigens vooral aan de onderkant als bescherming tegen vraat door dieren. Hoger in de boom hebben de bladeren veelal een gave rand. Hulst is doorgaans tweehuizig, wat betekent dat een boom of mannelijk of vrouwelijk is. Deze naast de Pieterskerk is mannelijk; tot mijn spijt helaas geen scharlaken-rode vruchten dus, alsook nog nooit roodborstjes gespot in deze tuin.

In Engeland, waar deze boom ook inheems is, noemen ze ‘m Holly. De Kelten beschouwden de soort als heilig en als symbool van vrede en goede wil, alsook van vruchtbaarheid en eeuwig leven. De Duitsers noemen de boom Stechpalme en Duitse natuurorganisaties hadden hulst uitgeroepen tot boom van het jaar 2021. In 2022 is de beuk in dat land ‘boom van het jaar (Baum des Jahres: https://baum-des-jahres.de ). Op zichzelf wel treffend dat deze boomsoorten qua verkiezingsjaren naast elkaar zijn geplaatst aangezien hulst en beuk ook in de natuur goed bij elkaar passen. Hulst komt overigens ook voor in eikenbossen en in gemengde loofbossen.

De gemeente Leiden heeft in de openbare ruimte van de stad – voor zover die ruimte kadastraal in eigendom van de gemeentelijke overheid zelf is – in de loop der jaren een bescheiden aantal van 11 hulstbomen aangeplant. Dat wil zeggen dat in het gemeentelijke bomenbeheerbestand 11 hulstbomen zijn opgenomen. Uit eigen waarneming weet ik dat er meer hulst-bomen in de stad staan, zowel in particuliere tuinen als in tuinen van semi-publieke organisaties zoals universiteit en woningbouwcorporaties, of zoals deze hier in de tuin van de Pieterskerk. Ook komt hulst in de stad voor in de vorm van een struik. Zo zag ik deze week twee hulst-struiken staan in het Tasmanpark in Leiden.

Hulst als ecologisch waardevolle boom

Hoewel hulst van nature in ons land thuishoort, zijn er niet veel insecten en mijten die ervan eten. In de literatuur wordt aantal insecten en mijten vaak gebruikt om de ecologische waarde van een boomsoort te onderbouwen. De bekende Engelse studie van Kennedy & Southwood uit 1984 wordt hiertoe vaak aangehaald. Voor hulst identificeert deze studie 10 soorten insecten en mijten dier er op leven. Een recentere Duitse studie van Brändle & Brandl uit 2001 heeft 12 soorten insecten en mijten op hulst aangetoond. Vergeleken met boomsoorten die het allerhoogst scoren in dit opzicht, zoals wilg (Salix) en eik (Quercus) is dat bijzonder weinig. Zie de tabel hieronder kolom A de aantallen in Duitsland, kolom B de aantallen in Engeland: (Salix –> UK: 450; D: 728) en (Quercus –> UK: 423; D: 699). Alleen taxus, kastanje, walnoot en robinia scoren nog lager.

Bron gehele tabel: Thüring, M. (2011), Zoodiversität auf Weiden (Salix spp.) und Pappeln (Populus spp.). VDM Verlag, Saarbrücken.

Dat zal een van de redenen zijn dat de gemeente Leiden deze boomsoort niet de maximale 4 punten geeft voor ecologische waarde, maar 3 punten. Bomen die in het Register Ecologische Bomen van de gemeente Leiden een score 3 of 4 krijgen, gelden volgens de gemeente als ecologisch waardevol. In de Verordening voor de fysieke leefomgeving 2020 zijn ecologisch waardevolle bomen extra beschermd als ze ouder zijn dan 50 jaar of een grotere stamdiameter hebben dan 50 centimeter (stamomtrek van 157 centimeter). Bomen met een score lager dan 3 genieten een extra bescherming pas bij een stamdiameter groter dan 80 centimeter (stamomtrek van 251 centimeter) vanwege de op grond daarvan toegekende ‘monumentale waarde‘.

Houtige gewassen hebben in Leiden een formele status als boom zodra de stamomvang groter is dan 45 centimeter in omtrek (stamdiameter 14 centimeter), opgemeten op 1,30 meter hoogte boven het maaiveld. Die bomen genieten een basis-kapbescherming om grond van de Verordening voor de fysieke leefomgeving Leiden 2020 (zie de link hieronder). Een hulstboom wordt in Leiden aangemerkt als ecologisch waardevolle boom als deze behoort tot een ecologische boomsoort én als deze ouder is dan 50 jaar of een grotere stamdiameter heeft dan 50 centimeter. Aangezien hulst in het Register Ecologische Bomen van de gemeente Leiden als ecologische boomsoort is opgenomen én naar mijn inschatting ouder dan 50 jaar is (53 jaar), meen ik deze Pieterkerk-hulstboom indachtig de boomverordening aan te mogen merken als ecologisch waardevolle boom.

Monumentaal zal deze boom zijn bij een stamdiameter van 80 centimeter, dat zal – deo volente – over 99 jaar zijn, in 2121. De Pieterskerk-hulst-boom zal in dat jaar de respectabele leeftijd van 152 jaar oud bereiken. Dan is de Pieterskerk 1000 jaar oud. Dat is dan om twee redenen wel een monumentaal feestje waard.

De Verordening voor de fysieke leefomgeving, zoals deze geldig is vanaf 30 december 2021: https://lokaleregelgeving.overheid.nl/CVDR645163 met in bijlage 4 het Register Ecologische Bomen van de gemeente Leiden.

Er zijn andere indicatoren om de ecologische waardevolheid van een boomsoort aan te duiden. In de Soortentabel met 100 boomsoorten van Wageningen University & Research (WUR) uit 2020 scoort hulst vooral hoog op de indicatoren biodiversiteit en luchtkwaliteit. Voor biodiversiteit heeft hulst in deze lijst een hoge waarde voor nectar en een matige waarde voor stuifmeel. Voor luchtkwaliteit een zeer grote wegvangkwaliteit voor het wegvangen van NOx (stikstofoxide) en O3 (ozon) en een hoge waarde voor het vastleggen van CO2 (kooldioxide): https://edepot.wur.nl/460540

De waarde van een hulstboom kan worden uitgedrukt in termen van ecologie en biodiversiteit, alsook in andere vormen van baten van bomen; uiteraard ook in de ‘onnatuurlijke maatstaf’ van euro’s. Maar wat betekent die boom voor mij persoonlijk? Gebruikmakend van de kwaliteitsaanduidingen firmitas, utilitas en venustas die Vitruvius toekent aan gebouwen (toekomstwaarde, gebruikswaarde en belevingswaarde) scoort deze hulst-boom voor mij vooral hoog op venustas, een hoge gevoels- en schoonheidswaarde: aantrekkelijk en mooi.

Leiden.01.01.2022.Eduard Groen